وقتی کودکی که تا چند وقت قبل روان صحبت میکرد، ناگهان شروع به تکرار کلمات، کشیدن صداها یا گیر کردن هنگام حرف زدن میکند، اولین سؤال والدین معمولاً این است: چرا کودک من لکنت گرفته؟
پاسخ کوتاه این است که لکنت معمولاً یک علت واحد ندارد. در بسیاری از کودکان، مجموعهای از عوامل ژنتیکی، تفاوتهای عصبی مرتبط با کنترل گفتار و روند رشد زبان در ایجاد یا تداوم لکنت نقش دارند.
برخلاف یک باور رایج، استرس، ترس یا شیوه تربیتی والدین معمولاً علت اصلی لکنت نیستند؛ هرچند ممکن است باعث شوند لکنت در بعضی موقعیتها بیشتر دیده شود. انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا (ASHA) نیز لکنت را اختلالی چندعاملی میداند و به نقش عوامل ژنتیکی و عصبفیزیولوژیک اشاره میکند.
اگر میخواهید با کاربردهای گفتاردرمانی، روند جلسات و زمان مناسب مراجعه آشنا شوید،
راهنمای کامل گفتار درمانی دیدگاه نو را مطالعه کنید.
چرا کودک لکنت میگیرد؟
لکنت زمانی رخ میدهد که جریان طبیعی گفتار با تکرار، کشیدهگویی یا گیر کردن همراه شود.
برای مثال ممکن است کودک بگوید:
«مـ… مـ… مامان»
یا هنگام شروع یک کلمه برای چند لحظه متوقف شود.
در کودکان خردسال، بهویژه در سنینی که رشد زبان با سرعت زیادی اتفاق میافتد، برخی ناروانیهای گفتاری میتوانند طبیعی باشند. اما اگر تکرارها شدیدتر شوند، کودک برای صحبت کردن فشار وارد کند یا لکنت برای مدتی ادامه پیدا کند، بهتر است موضوع دقیقتر بررسی شود.
علت اصلی لکنت در همه کودکان یکسان نیست و معمولاً حاصل تعامل چند عامل است.
مهمترین علتهای لکنت زبان در کودکان
۱. عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
یکی از مهمترین عواملی که در پژوهشهای مربوط به لکنت دیده شده، سابقه خانوادگی است.
اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده لکنت داشته باشد، احتمال بروز لکنت در کودک میتواند بیشتر باشد. البته این موضوع به این معنا نیست که هر کودکی که سابقه خانوادگی دارد حتماً دچار لکنت خواهد شد.
ژنتیک فقط یکی از عوامل است و برای بررسی وضعیت هر کودک باید مجموعه علائم و روند رشد او در نظر گرفته شود.
۲. تفاوت در عملکرد بخشهای عصبی مرتبط با گفتار
صحبت کردن یک فرایند بسیار پیچیده است. مغز باید در زمان بسیار کوتاه برنامهریزی کند که چه چیزی گفته شود و همزمان حرکت لبها، زبان، فک، حنجره و تنفس را هماهنگ کند.
پژوهشها نشان دادهاند که در برخی افراد دارای لکنت، تفاوتهایی در شبکههای عصبی مرتبط با برنامهریزی و اجرای گفتار وجود دارد.
این موضوع یکی از دلایلی است که امروزه لکنت را صرفاً یک مشکل روانی یا ناشی از اضطراب نمیدانند.
۳. رشد سریع زبان در سنین کودکی
لکنت رشدی معمولاً در دورهای شروع میشود که کودک با سرعت زیادی در حال یادگیری کلمات و جملههای جدید است.
کودک ممکن است ایدههای زیادی برای بیان داشته باشد، اما سیستم گفتاری او هنوز در حال تکامل باشد.
این موضوع بهتنهایی علت لکنت نیست، اما میتواند در کودکانی که زمینه بیشتری برای لکنت دارند، یکی از عوامل همراه باشد.
۴. عوامل فردی مرتبط با رشد گفتار و زبان
در بعضی کودکان، تفاوتهایی در مهارتهای گفتاری یا زبانی میتواند همراه لکنت دیده شود.
برای همین ارزیابی گفتاردرمانی فقط به این محدود نمیشود که کودک چند بار یک کلمه را تکرار میکند. گفتاردرمانگر ممکن است مهارتهای زبان، تلفظ، سرعت گفتار، نوع ناروانی و واکنش کودک به صحبت کردن را نیز بررسی کند.
آیا استرس باعث لکنت زبان در کودک میشود؟
استرس معمولاً علت اصلی ایجاد لکنت نیست.
این یکی از مهمترین باورهایی است که باید اصلاح شود.
ممکن است والدین بگویند:
«وقتی هیجانزده میشود بیشتر لکنت میکند.»
یا:
«وقتی جلوی مهمانها حرف میزند لکنتش بیشتر میشود.»
این اتفاق میتواند کاملاً واقعی باشد؛ اما فرق مهمی وجود دارد بین علت ایجاد لکنت و عاملی که شدت لکنت را بیشتر میکند.
استرس، هیجان، عجله، خستگی یا فشار برای صحبت کردن ممکن است باعث شوند لکنت در بعضی کودکان بیشتر دیده شود، اما معمولاً عامل اصلی شکلگیری آن نیستند.
آیا ترس باعث لکنت کودک میشود؟
این سؤال مخصوصاً زمانی مطرح میشود که لکنت بهطور ناگهانی شروع شده باشد.
گاهی خانواده شروع لکنت را با یک اتفاق مثل ترسیدن، دعوا، رفتن به مهدکودک یا تجربهای هیجانی همزمان میبینند و تصور میکنند همان اتفاق باعث لکنت شده است.
اما همزمانی دو اتفاق همیشه به معنای رابطه علت و معلولی نیست.
در لکنت رشدی، شروع لکنت ممکن است از دید والدین خیلی ناگهانی به نظر برسد. بنابراین اینکه لکنت بعد از یک اتفاق خاص شروع شده، لزوماً ثابت نمیکند همان اتفاق علت لکنت بوده است.
اگر لکنت ناگهانی و شدید است یا با علائم دیگری همراه شده، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
علت لکنت ناگهانی در کودکان چیست؟
لکنت در برخی کودکان بهآرامی شروع میشود و در بعضی دیگر خانواده احساس میکند تقریباً یکشبه ظاهر شده است.
این شروع ناگهانی میتواند والدین را نگران کند.
در بسیاری از موارد، لکنت ناگهانی همچنان میتواند بخشی از لکنت رشدی باشد و لزوماً نشانه یک مشکل جدی یا اتفاق روانی خاص نیست.
با این حال اگر لکنت ناگهانی همراه با علائمی مانند تغییر واضح رفتار، ضعف حرکتی، تغییر صدا، مشکل در بلع یا سایر علائم غیرعادی باشد، باید برای ارزیابی پزشکی اقدام شود.
آیا لکنت کودک تقصیر والدین است؟
خیر.
شیوه صحبت کردن والدین، تربیت کودک یا «کم حرف زدن با او» معمولاً علت اصلی لکنت نیست.
والدین گاهی بعد از شروع لکنت کودک خود را مقصر میدانند و میپرسند:
«زیاد ازش سؤال پرسیدیم؟»
«بهش فشار آوردیم درست حرف بزنه؟»
«دعوا کردیم و لکنت گرفت؟»
این نوع سرزنش معمولاً کمکی نمیکند.
البته محیط ارتباطی میتواند روی راحتی کودک هنگام حرف زدن اثر بگذارد. برای مثال عجله دادن، قطع کردن صحبت یا فشار برای تکرار درست کلمات ممکن است صحبت کردن را برای کودک سختتر کند؛ اما این با «علت لکنت بودن» متفاوت است.
آیا لکنت زبان ارثی است؟
ژنتیک در لکنت نقش دارد، اما لکنت را نمیتوان کاملاً یک بیماری ارثی ساده دانست.
وجود سابقه خانوادگی ممکن است احتمال بروز یا تداوم لکنت را بیشتر کند، اما بسیاری از عوامل دیگر هم در این موضوع نقش دارند.
بنابراین اگر پدر، مادر یا یکی از بستگان کودک سابقه لکنت داشته، بهتر است این موضوع هنگام ارزیابی به گفتاردرمانگر گفته شود.
چرا لکنت کودک بعضی روزها بیشتر و بعضی روزها کمتر است؟
یکی از ویژگیهای رایج لکنت این است که شدت آن ثابت نیست.
ممکن است کودک یک روز تقریباً روان صحبت کند و روز دیگر تکرارهای بیشتری داشته باشد.
شدت لکنت میتواند تحت تأثیر عواملی مثل:
- خستگی
- هیجان
- عجله
- شرایط اجتماعی
- فشار برای پاسخ سریع
- طولانی یا پیچیده بودن جملهها
تغییر کند.
این نوسان لزوماً به این معنا نیست که لکنت در حال خوب شدن یا بدتر شدن قطعی است.
فرق ناروانی طبیعی با لکنت چیست؟
در سنین پایین، بعضی تکرارها میتوانند بخشی از رشد طبیعی گفتار باشند.
| ناروانی طبیعی | لکنتی که نیاز به بررسی بیشتری دارد |
|---|---|
| تکرار گاهبهگاه کلمه یا عبارت | تکرار زیاد صدا یا بخش اول کلمه |
| کودک هنگام حرف زدن راحت است | فشار، تقلا یا تنش هنگام صحبت |
| معمولاً نگرانی یا واکنش خاصی ندارد | ممکن است از حرف زدن اجتناب کند |
| شدت ناروانی زیاد نیست | کشیدن صداها یا گیرهای واضح وجود دارد |
| تغییر زیادی در حالت صورت دیده نمیشود | ممکن است پلک زدن، فشار صورت یا حرکات اضافی دیده شود |
این جدول برای تشخیص قطعی نیست. اگر درباره نوع ناروانی کودک تردید دارید، ارزیابی گفتاردرمانی میتواند دقیقتر مشخص کند که وضعیت در محدوده طبیعی است یا نیاز به پیگیری دارد.
چه کودکانی احتمال بیشتری دارد لکنتشان ادامه پیدا کند؟
بسیاری از کودکان خردسال ممکن است دورهای از لکنت را تجربه کنند و در بعضی از آنها لکنت بهمرور کاهش پیدا میکند.
اما در برخی کودکان احتمال ماندگاری بیشتر است.
عواملی که میتوانند در ارزیابی احتمال تداوم لکنت اهمیت داشته باشند شامل:
- سابقه خانوادگی لکنت پایدار
- ادامه لکنت برای مدت طولانیتر
- شدت یا دفعات بیشتر لکنت
- وجود تنش هنگام صحبت
- برخی ویژگیهای گفتاری و زبانی
هستند.
هیچکدام از این عوامل بهتنهایی سرنوشت لکنت کودک را مشخص نمیکنند، اما گفتاردرمانگر آنها را در کنار هم بررسی میکند.
آیا لکنت کودک خودبهخود خوب میشود؟
در بعضی کودکان بله.
بخشی از کودکانی که در سنین پایین لکنت را تجربه میکنند، با گذشت زمان روانتر صحبت میکنند.
اما مشکل اینجاست که از همان ابتدا نمیتوان با قطعیت گفت کدام کودک بدون مداخله بهبود پیدا میکند و در کدام کودک لکنت ادامه خواهد داشت.
به همین دلیل، بهجای اینکه فقط منتظر بمانیم، بهتر است اگر لکنت ادامهدار، شدید یا همراه با نگرانی است، یک ارزیابی تخصصی انجام شود.
ارزیابی به این معنا نیست که کودک حتماً به درمان طولانیمدت نیاز دارد. گاهی تنها پایش، آموزش والدین و چند توصیه ارتباطی کافی است.
چه زمانی برای لکنت کودک به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟
اگر یکی از موارد زیر را مشاهده میکنید، مراجعه برای ارزیابی میتواند مفید باشد:
- لکنت برای چند ماه ادامه پیدا کرده است.
- شدت لکنت رو به افزایش است.
- کودک هنگام حرف زدن فشار یا تقلا میکند.
- کودک از صحبت کردن اجتناب میکند.
- نسبت به لکنت خود ناراحت یا مضطرب شده است.
- همراه تکرار کلمات، کشیدهگویی یا گیرهای واضح دیده میشود.
- سابقه خانوادگی لکنت پایدار وجود دارد.
- والدین درباره روند گفتار کودک نگرانی دارند.
لازم نیست منتظر بمانید لکنت خیلی شدید شود تا برای ارزیابی اقدام کنید.
گفتاردرمانی چگونه به کودک دارای لکنت کمک میکند؟
گفتاردرمانی لکنت فقط به معنی گفتن «آرامتر حرف بزن» نیست.
گفتاردرمانگر با توجه به سن کودک، شدت لکنت، واکنش کودک و شرایط خانوادگی روش مناسب را انتخاب میکند.
در کودکان کمسن، بخشی از درمان ممکن است شامل آموزش والدین برای ایجاد محیط ارتباطی آرامتر و کاهش فشار گفتاری باشد.
در کودکان بزرگتر، بسته به نیاز ممکن است روی مواردی مانند:
- کاهش فشار و تقلا هنگام صحبت
- افزایش راحتی در موقعیتهای ارتباطی
- مدیریت واکنش کودک به لکنت
- تقویت اعتماد به نفس ارتباطی
- استفاده از تکنیکهای مناسب برای روانتر شدن گفتار
کار شود.
هدف درمان فقط کم کردن تعداد لکنتها نیست؛ بلکه کمک به کودک برای صحبت کردن راحتتر و بدون ترس از ارتباط اهمیت زیادی دارد.
والدین در خانه چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
اگر کودک لکنت دارد، چند رفتار ساده میتواند فضای ارتباطی راحتتری ایجاد کند:
صحبت کودک را قطع نکنید. اجازه دهید جملهاش را کامل کند.
جمله کودک را به جای او تمام نکنید. حتی اگر میدانید چه میخواهد بگوید.
مدام نگویید آرام حرف بزن یا دوباره بگو. این توصیهها ممکن است توجه کودک را بیش از حد روی نحوه صحبت کردنش متمرکز کنند.
خودتان کمی آرامتر و با مکث صحبت کنید. بدون اینکه از کودک بخواهید از شما تقلید کند.
زمانی برای گفتوگوی آرام و بدون عجله ایجاد کنید.
به محتوای حرف کودک توجه کنید، نه فقط نحوه گفتنش.
مهمتر از همه، کودک باید احساس کند برای شنیده شدن مجبور نیست سریع یا کاملاً روان حرف بزند.
آیا لکنت روی هوش کودک تأثیر دارد؟
خیر.
لکنت به معنای پایین بودن هوش یا ضعف توانایی فکری کودک نیست.
کودکی که لکنت دارد ممکن است دقیقاً بداند چه میخواهد بگوید، اما در جریان تولید گفتار با ناروانی مواجه شود.
به همین دلیل بهتر است اطرافیان به جای تمرکز روی لکنت، به محتوای حرف کودک توجه کنند.
آیا اضطراب نتیجه لکنت است یا علت آن؟
این دو موضوع را نباید با هم اشتباه گرفت.
اضطراب معمولاً علت اصلی لکنت نیست؛ اما اگر کودک مدت زیادی به دلیل لکنت مورد تمسخر قرار گیرد یا از صحبت کردن در جمع بترسد، ممکن است بهمرور نسبت به حرف زدن اضطراب بیشتری پیدا کند.
در این حالت ممکن است یک چرخه ایجاد شود:
کودک از لکنت میترسد، اضطرابش بیشتر میشود و در موقعیتهای پراسترس لکنتش واضحتر میشود.
بنابراین رسیدگی زودتر میتواند علاوه بر گفتار، به تجربه ارتباطی بهتر کودک هم کمک کند.
لکنت کودک را به «استرس» نسبت ندهید
اگر کودکی لکنت گرفته، سادهترین توضیح این است که بگوییم «استرس داره» یا «ترسیده».
اما چنین نتیجهگیریای ممکن است باعث شود علت واقعی و شرایط گفتاری کودک بهدرستی بررسی نشود.
لکنت یک اختلال پیچیده و چندعاملی است و عوامل ژنتیکی، عصبی و رشدی در آن نقش دارند. استرس میتواند شدت لکنت را تغییر دهد، اما در بیشتر موارد توضیح کاملی برای ایجاد آن نیست.
اگر لکنت کودک ادامه پیدا کرده است، فقط منتظر نمانید
یک ارزیابی میتواند مشخص کند لکنت کودک در چه سطحی قرار دارد، چه عواملی احتمال تداوم را بیشتر میکنند و آیا در حال حاضر درمان یا فقط پایش نیاز است.
در مرکز گفتار درمانی دیدگاه نو ارزیابی بر اساس سن کودک، نوع ناروانی، شدت لکنت و شرایط ارتباطی او انجام میشود.
اگر میخواهید با کاربردهای گفتاردرمانی، روند جلسات و زمان مناسب مراجعه آشنا شوید،
راهنمای کامل گفتار درمانی دیدگاه نو را مطالعه کنید.
سوالات متداول
علت لکنت ناگهانی کودک ۳ ساله چیست؟
در سه سالگی رشد زبان با سرعت زیادی اتفاق میافتد و لکنت رشدی ممکن است در همین دوره شروع شود. شروع لکنت گاهی از دید خانواده ناگهانی است. اگر لکنت شدید، مداوم یا همراه با فشار هنگام صحبت باشد، بهتر است ارزیابی انجام شود.
آیا ترس ناگهانی باعث لکنت میشود؟
ترس معمولاً علت اصلی لکنت رشدی نیست. ممکن است بعد از یک اتفاق پراسترس لکنت واضحتر شود، اما این همزمانی لزوماً به معنای ایجاد لکنت توسط همان اتفاق نیست.
آیا لکنت ارثی است؟
عوامل ژنتیکی میتوانند در لکنت نقش داشته باشند و سابقه خانوادگی یکی از مواردی است که هنگام ارزیابی اهمیت دارد.
آیا لکنت کودک به خاطر اضطراب است؟
اضطراب معمولاً علت اصلی لکنت نیست، اما میتواند شدت ناروانی را در بعضی موقعیتها بیشتر کند.
آیا لکنت کودک درمان میشود؟
در بسیاری از کودکان میتوان با ارزیابی و مداخله مناسب، روانی گفتار و راحتی کودک در ارتباط را بهبود داد. نتیجه درمان به سن شروع، شدت، مدت لکنت و شرایط هر کودک بستگی دارد.
آیا باید به کودک بگوییم آرامتر حرف بزند؟
معمولاً تکرار توصیههایی مانند «آرام حرف بزن»، «دوباره بگو» یا «اول نفس بکش» میتواند توجه کودک را بیش از حد روی لکنت متمرکز کند. بهتر است والدین خودشان الگوی گفتاری آرامتری داشته باشند و به کودک فرصت کافی برای صحبت بدهند.
کلام پایانی
علت لکنت زبان در کودکان معمولاً یک عامل واحد نیست. ژنتیک، تفاوتهای عصبی مرتبط با کنترل گفتار و عوامل رشدی میتوانند در شکلگیری یا تداوم لکنت نقش داشته باشند.
استرس، هیجان و ترس ممکن است باعث شوند لکنت در بعضی موقعیتها بیشتر دیده شود، اما معمولاً علت اصلی لکنت نیستند و لکنت نیز نتیجه اشتباه والدین یا روش تربیتی آنها محسوب نمیشود.
اگر لکنت کودک ادامه پیدا کرده، شدت آن بیشتر شده یا کودک هنگام صحبت کردن دچار فشار، ناراحتی یا اجتناب شده است، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر میتواند کمک کند وضعیت دقیقتر مشخص شود.
مهمترین نکته این است که کودک هنگام صحبت احساس امنیت و پذیرش داشته باشد و بداند ارزش حرفهایش به روان بودن گفتارش وابسته نیست.
